Ophelia: het stereotype beeld van de vrouw als kunstenares

Doorheen de tijden zijn vrouwen vaak het mikpunt geweest van ridicule diagnoses, stempels en vooroordelen. Vrouwen die kozen voor een ander pad, als kunstenaar, actrice, schrijfster of feministe, kregen het hard te verduren. Zelfs nu nog lijken de tijden soms niet veel veranderd. In de middeleeuwen noemden we ze heksen, in de 19e eeuw hysterisch. Wat betekenen die begrippen nog voor ‘de vrouw’ vandaag. Er hangen verkeerde veronderstellingen boven onze hoofden. Het wordt tijd dat we daar eens schoon schip in maken en voor onszelf uitmaken wat we met deze erfenis horen te doen.

Hôpital de la Salpêtrière

In Parijs wordt in de 18de eeuw een gebouw opgericht voor prostituees, zotten, wezen, vrijdenkenden, protestanten, gehandicapten, joden, criminelen, alcoholisten, heksen, melancholici, blinden, lesbiennes, epileptici, dieven, tovenaars, debielen, erotomanen, verwende nesten met zelfmoordneigingen, bohemiens… Kortom, iedereen die afwijkt van de maatschappelijke normen. Het gebouw staat bekend als de eerste psychiatrie. Het ziekenhuis voor de geestesgestoorden zal dokters inspireren, wat leidt tot een generatie mannelijke psychologen die de 20ste eeuw zullen domineren. Denk maar aan Pierre Janet, Georges Gilles de la Tourrette, Sigmund Freud, Joseph Babinski… Ze bezochten allemaal die Parijse instelling. En één van hen is de befaamde Dr. Jean-Martin Charcot.

Beeldt uzelf de volgende situatie in: een aula vol mannelijke, volwassen studenten, die gapen naar één hysterische, driftige en lustige vrouw… Ze valt in zwijm neer vooraan in de aula. De mannen kijken hun ogen uit, de monden vallen open. De radeloosheid staat op hun gezicht geschreven. Ze kunnen er kop noch staart aan krijgen.

hysterisch geniaal beeld 2Une leçon clinique à la Salpêtrière- Pierre Aristide André Brouillet

Dit is exact wat er in de aula plaatsvond tijdens de seminaries van Dr. Jean-Martin Charcot.

Er bestond geen andere plaats ter wereld zoals de Salpêtrière waar zoveel actrices, studenten geneeskunde, kunstenaars en noem maar op, hysterische vrouwen vrij konden observeren. Obsessieve lusten, voornamelijk in seks, werden toen gezien als de oorsprong van een ziekte. Die lusten waren er op hun beurt weer door die vermeende baarmoeder die op hol sloeg. Misleidingen, emotionele uitbarstingen, stemmingswisselingen… Dokters beschouwden dat snel als een reeks ziektesymptomen. Een vrouw die vocht voor stemrecht of voor een job bewoog zich daarom op glad ijs. Een vrouw die naar behoren te hard vocht voor een bevrijding in de seksualiteit, belandde zo op één van de afdelingen in Salpêtrière. Zij werden gezien als zieke, seks-geobsedeerde, absurd denkende vrouwen. Hysterische vrouwen vormden een gevaar voor de maatschappij. De waarheid, die we vandaag kennen, is dat veel epileptici en suffragettes de stempel van de hysterie op het voorhoofd geplakt kregen. Dr. Charcot is één van de belangrijkste dokters in het onderzoek naar deze hysterische patiënten. En ergens konden deze vrouwen zich nog gelukkig prijzen.

In de middeleeuwen maakten we ons er snel van af door te zeggen dat het heksen waren. Dorpen verloren soms massaal al hun vrouwelijke inwoners uit angst voor de duivel (door wie ze bezeten waren). Men deed zelfs geen poging om een verklaring te zoeken. Ze zouden eindigen op de brandstapel in Europa en aan de galg in Noord-Amerika. Vandaag noemen we zoiets ‘massahysterie’. Hele dorpen roeiden in een waan alle vrouwen uit, in hoop dat ze de heks daarmee ook te pakken hadden. Al zullen het niet alleen de vrouwen zijn die zot waren.

Marie Wittman

Marie Wittman werd op 8 mei 1877 opgenomen in de Salpêtrière. Dr. Charcot haalde haar uit de instelling en trok haar recht binnen in de aula. Wanneer vooraan in de aula haar naam werd gevraagd, kon ze enkel antwoorden: “Marie, W… W, Wit, Witt”. En zo kreeg ze de bijnaam Blanche, Blanche Wittman. Ze ontving ook bijna de titel als koningin van de hysterie en ging meerdere malen onder hypnose bij Dr. Charcot. Ze gaf wekelijks performances. Ja, performances… De vrouwen die voor de aula van Dr. Charcot mochten verschijnen hadden veel op het spel staan. Dr. Charcot bespeelde de vrouwen als wat ik onder vriendinnen altijd noem ‘het principe van willen maar niet kunnen’. Wanneer de patiënten niet ‘hysterisch’ genoeg waren, dan riskeerden ze een one way ticket naar een gesloten afdeling, waar slechts 10% kans op genezing gold. Er zijn verschillende foto’s, genomen voor Dr. Charcot, waarop de vrouwen passages uit Shakespeare citeren.

Het zal nog lang duren vooraleer we zullen doorhebben dat de vrouw ook een wezen is met lusten en driften waar niets op aan te merken valt. We zullen later wel leren dat de (seksuele) blik het resultaat is van tweerichtingsverkeer. Onderzoeken, zoals die van Masters en Johnson en de psychoanalyse, zullen ons hiertoe brengen.

De baarmoeder-massage, het vakkundig masseren van de baarmoederhals via de vagina, gold als een ideale behandelmethode tegen hysterie. Het zorgde ervoor dat de vrouwen het van zotheid uitschreeuwden, maar daarna steeds hun rust en ontspanning terugvonden. Met de kennis van vandaag is het niet verwonderlijk dat de vrouwen dit een zeer effectieve behandeling vonden en dus graag minimaal wekelijks op bezoek gingen. De werklast van de geneesheren in kwestie werd te zwaar. Dit zal leiden tot een automatisering en industrialisering van de twee vingers van de dokter: de vibrator. Met nuance en begrip voor het verlangen kregen vrouwen hun recht op seksualiteit en in de jaren ’60 werd de vibrator, destijds nog symbool van de onderdrukte hysterische vrouw, het wapen van de bevrijding voor de tweede beweging van het feminisme.

Na haar carrière als hysterische vrouw slaagde Blanche er in om bij niemand minder dan Marie Curie in dienst te kunnen gaan. Laat dit een voorbeeld zijn van hoe de diagnose hysterie al bijna even hysterisch kan zijn als z’n patiëntes. En ook hoe ze absoluut geen stempel hoeft te drukken op het leven na de opname.

De diagnose hysterie hield stand tot 1952, waarna ze definitief uit de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, a.k.a. de bijbel van de psychiatrie) werd geschrapt en dit is vooral door diezelfde vibrerende feministes uit de tweede beweging. De diagnose liet echter een enorme culturele erfenis na, eentje waarvan we soms nog maar half beseffen hoe hard ze ons vandaag nog kan beïnvloeden.

Maar zo ver waren ze toen nog niet. Ondertussen stond Blanche daar nog altijd te zwijmen, Shakespeare citerend. We kunnen niet ontkennen dat er een seksuele, driftige component met het verhaal van Blanche vervlochten is, alsook voor alle vrouwelijke hysterische patiënten. Foto’s uit Le Salpêtrière, de fotografie van Julia Margret Cameron, de vrouwen afgebeeld bij de prerafaëlieten, ze tonen allemaal ‘hetzelfde soort vrouw’. Ook de biografie van Camille Claudel sluit hierbij aan. Ze werden gezien als een uitzondering, iets afwijkend. Een vrouw hoorde thuis bij de open haard een debat te affirmeren, terwijl ze ingesnoerd was in een veel te strak korset, gekocht door haar man. Het debat over de hysterische vrouw is er niet een over de geneeskunde, maar eentje over (een tekort aan) feminisme en de plaats van de vrouw in een maatschappij van de 18de en 19de eeuw. Een meisje dat niet geïntegreerd is, is bovendien een ziek meisje.

hysterisch geniaal beeld 3Julia Margret Camerion – Ophelia Study   

hysterisch geniaal beeld4Foto uit Iconographie Photographique de la Salpêtrière

La femme, artiste maudit

Een Artiste Maudit is een benaming voor een miskende of maatschappelijk onaangepaste kunstenaar. De kunstenaar wordt gezien als een verschoppeling die niet thuishoort in de maatschappij, althans dixit Wikipedia. Het 19de-eeuwse ideaal van de geromantiseerde heremiet op de zolderkamer is iets wat we vandaag nog in de kunstpraktijk herkennen. Kunstenaars die zichzelf opsluiten louter voor het creatieproces. Laat me duidelijk zijn, hier valt niet echt iets op aan te merken. Het gaat hier simpelweg om het archetypisch beeld van de kunstenaar, zoals de afbeelding van de kunstenaar met een witte jas en baret het archetype ook verbeeldt. Maar we kunnen niet ontkennen dat het metier van de kunstenaar, ondanks eeuwen vernieuwing, soms nog middeleeuws kan aanvoelen.

De denkoefening is simpel. Als we tegenover een Artiste Maudit, een mannelijke figuur, een vrouwelijk equivalent willen zoeken, dan stopt het daar. Er is geen vrouwelijke term, benoeming of conceptueel alternatief in de constructie van het kunstenaarschap of onze taal. We hebben geen woord om dit te benoemen. Dit zegt veel over de vroegere visie. Er was ook geen woord voor nodig, mits ze nauwelijks bekendheid verwierven, die kunstenaars van het vrouwelijk geslacht. Wat we wel kennen, is het beeld van de hysterische vrouw. De gelijkenis tussen beide is niet gelijkwaardig, maar treffend. Waar de man de geniale kunstenaar is, is de vrouw de hysterische kunstenaar in het achterkamertje. Laten we haar een naam geven en haar misschien Ophelia noemen?

Ophelia

Elke eeuw heeft zijn mythische doden. En elke eeuw heeft zijn eigen Ophelia’s. Het is het 17de-eeuwse beeld van Ophelia dat we ons vandaag nog herinneren. Erotomaan, met los lang haar, verschrikkelijk verliefd. We vullen het rijtje vandaag aan met een complete kamikaze, volledig geïnvesteerd in hun metier, bovendien ook geëmancipeerd, bevrijd en zelfbewust. Kunstenaressen uit de 19de, 20ste en 21ste eeuw lijken als doel te hebben ook iets te betekenen, maar verdrinken vaak in een ondiepe beek, net buiten de schijnwerpers.

Dit wil niet zeggen dat dit een pamflet is of een pleidooi voor meer aandacht voor kunstenaressen, maar eerder een kritiek op de houding hoe we met deze vrouwen neigen om te gaan in de maatschappelijke context. De mannelijke Artiste Maudit wordt aanbeden omwille van zijn genie en kennis waar de naïeve medemens nog geen weet van heeft – ook al lijkt hun kennis of genialiteit soms compleet van de pot gerukt te zijn. Helaas toont de geschiedenis ons meermaals dat we over het vrouwelijke equivalent niet hetzelfde denken. Als dezelfde situatie voorkomt bij een vrouw, dan krijgt ze het de stempel van een lustige en tegelijk hulpeloze shewolf. Ze is seksueel en wordt daarmee ook geacht om begeerd te willen worden, alsof ze niet in haar eigen noden kan voorzien. Of alsof ze een soort zeldzame pokémonkaart is die te verzamelen valt.

Elke Ophelia heeft vandaag haar eigen verhaal. Het is een verhaal over de geschiedenis van de representatie van zichzelf (individueel als ook collectief) en hoe ze zich daar tegenover verhoudt. De vrouw in haar atelier leerde doorheen de tijd haar mannetje te staan. Ze slaan terug, langzaamaan. En dat hebben we geweten. Ook al is dat vaak met de tranen over onze wangen. Gekleurd, radicaal , eigenzinnig, obsessief en volledig hysterisch.

Hoe we dat verhaal voor onszelf, ‘de vrouwen’, willen invullen, is een verhaal dat we vooral zelf horen te schrijven.

hysterisch geniaal beeld 5Louise Bourgeois – hysteria

 

Hoofdbeeld: Foto uit Iconographie Photographique de la Salpêtrière
Er werden verschillende bronnen gebruikt om dit artikel tot stand te krijgen.
Wie het verhaal van Marie Wittman wil leren kennen (vanaf p.27): http://www.hypnosisaustralia.org.au/wp-content/uploads/journal/AJCEH_Vol37_No1_MAY09.pdf#page=27

Wie verder wil lezen over Ophelia:
https://broadly.vice.com/en_us/article/d7abgj/dead-woman-in-the-bathtub-why-are-we-so-fascinated-by-ophelias-suicide

Wie wil verder lezen over ‘het beeld van de hysterie’:
https://broadly.vice.com/en_us/article/wjg8em/what-our-obsession-with-tragic-beautiful-mentally-ill-women-says-about-us?utm_campaign=sharebutton