Verantwoord naakt: Het model in de 19e eeuw en vandaag

 In je blote kont voor een volle zaal met studenten staan is ook vandaag nog iets dat we als enigszins exotisch beschouwen. Net als de dissecties uit de geneeskunde opleiding, is de studie van het naaktmodel in de kunstschool iets dat vol zit met materiaal voor urban legends. Het doet de tongen rollen en de fantasie op hol slaan. Al is het voor veel kunststudenten de normaalste zaak van de wereld. Er zijn heel wat zaken veranderd doorheen de geschiedenis, waarbij voornamelijk de 19e eeuw z’n stempel duidelijk zet op de naaktstudie. Er zijn heel veel dingen tot op vandaag die nog steeds hetzelfde zijn. Dat  vertelt veel over hoe we naar onze modellen kijken – figuurlijk dan…

Sir Henry Rushbury with students, the Life Room, Royal Academy Schools, 1953., March 1953© Sir Henry Rushbury with students, the Life Room, Royal Academy Schools, 1953., March 1953

Wie een interview wil lezen met iemand een naaktmodel van vandaag:
KLIK HIER

Ten eerste werd de studie van naakten als fundamenteel belangrijk gezien. In je opleiding aan de academie (een typisch 19de eeuwe uitvinding) leer je tekenen. De nadruk lag op het correct en anatomisch tekenen van een menselijk lichaam. Veel vrijheid voor een interpretatie was er niet. De studenten leerden dit in verschillende fases. Ze startten met het natekenen van 2D-afbeeldingen, waarna ze ook gipsen modellen mochten tekenen. Pas in de laatste fase kwamen er mensen van vlees en bloed van pas. Het was dus één van de hoogtepunten in de opleiding aan de Academie des Beaux-Arts.

Het model stond vaak op een podium, voor een effen scherm, waar men probeerde belichting aan toe te voegen. Dit zorgde ervoor dat veel van die tekenlokalen een groot raam kregen. Aan die kenmerken kan je deze lokalen vandaag ook steeds herkennen.

Students modelling figures from life in the Royal Academy Schools., 1953 © Students modelling figures from life in the Royal Academy Schools., 1953

Er waren strenge regels voor de naaktstudie. Men had schrik voor vulgariteit en het aanwakkeren van onreine ideeën bij de studenten. Het model mocht zich niet uitkleden in bijzijn van anderen. Ze werden in positie gezet door de professor of zelfs de directeur. Zij lieten hen vaak poseren als een standbeeld, waardoor vaak enige menselijke houding ontbrak. Een gesprek of eender welke vorm van interactie was bovendien verboden. Vele modellen werden ook voorzien van kleine ‘preutsheid-broekjes’: kleine lapjes stof, een klein broekje of een soort van – ja, hoe zeg je dat – ‘sokje’ die de mannelijke modellen konden omdoen.

Er waren verschillende mogelijkheden in het model zijn. Bepaalde mannelijke modellen konden het wel zo ver schoppen dat ze een soort van bekende persoon werden. Sommigen konden het schoppen tot een waar ‘professioneel’ moment in hun carrière. De specifieke voorkeuren varieerden naargelang het moment: het ene decennium prefereerde men Afrikaanse mannen, enkele jaren later verkoos men dan weer joodse vrouwen. Maar erg ver kon men niet komen met het model staan. Het merendeel gebruikte het als bijverdienste. De vrouwen combineerden dat vaak met andere ‘lichamelijke beroepen’, if you know what I mean.

Mannen en vrouwen bleven ook altijd van elkaar gescheiden. Een man en een vrouw die samen naar een naakt lichaam zouden kijken, was een ronduit vulgaire gedachte. Mannen tekenden vaak mannen en vrouwen,  vrouwen keren daarentegen meestal alleen een vrouwenlichaam voorgeschoteld.

Students in the Royal Academy Schools, 1953, 1953 © Students in the Royal Academy Schools, 1953.

Kunstenaressen in het algemeen had het in de 19e eeuw niet gemakkelijk. Bijvoorbeeld, in Brussel begon men pas vanaf 1886 inspanningen te leveren om vrouwen toe te laten aan de academie, wat erg laat was. Niet dat ze niet aan kunst mochten doen, maar vrouwen hoorden nu eenmaal niet thuis aan de academie. Een vrouw die schilderde, was aantrekkelijk en werd zelfs aangeraden, al was dat niet iets om een carrière mee uit te bouwen. Het was een extraatje dat een man kon overtuigen om met haar in het huwelijksbootje te stappen. Vaak keerde men terug op de van ‘natuur onbekwaamheid om te schilderen’, en zo geschiedde dat ook. Vrouwen konden soms alleen maar in het bijzijn van een chaperonne naar de academie. Anderen verkleedden zich zelfs als man om ongemerkt toch de lessen te kunnen volgen. Vrouwen moesten ook opvallend meer inschrijvingsgeld betalen. Het deelnemen aan naaktstudies was uitermate onfatsoenlijk en gebeurde onder nog strengere regels dan bij mannen.

Students drawing from life in the Royal Academy Schools 1953., March 1953
© Students drawing from life in the Royal Academy Schools, March 1953.

Toch valt op hoe goed deze lessen de tand des tijds hebben doorstaan. Vandaag tekenen we nog van gipsen modellen, staan onze modellen op een sokkel en laten we ze soms poses aannemen die soms heel onnatuurlijk overkomen. Het is een nog altijd een heel belangrijk onderdeel van de opleiding – wat veel verklapt over hoe kunstscholen hun eigen aangeboden opleidingen opvatten. En laat ons eerlijk zijn, de eerste keer een naaktmodel tekenen is nog altijd met schaamrood op de wangen. Waarop studenten het zo vaak hebben moeten doen tot men er bij kotst of neervalt. Maar zowel mannen als vrouwen zijn welkom vandaag, aan beide kanten. Studenten zijn vrij om het lichaam te interpreteren en neer te pennen op een manier die voor hen goed en wenselijk aanvoelt. Anatomie is dus belangrijk, maar niet langer de hoofdzaak. Studenten kijken niet langer op modellen neer en slaan er na de les met plezier een babbeltje mee (met of zonder kleren). Modellen bereiden zich voor op hun werk, net zoals de studenten dat ook doen. Zo valt het op dat er achter gesloten deuren toch wat is veranderd. Voor de buitenwereld blijft het echter vaak iets exotisch en vulgair – onterecht, menen wij.. Model zijn is een vrije manier om jezelf te ontwikkelen en zo altruïstisch ook anderen symbolisch je lichaam te schenken aan de kunst.

Dit artikel kwam tot stand naar aanleiding van de booklet ‘Cheat Sheets’, gemaakt door Hanne Vermeulen en Parcifal Neyt, in samenwerking met DIRTY OLD DOG en uitgeverij MER Paper Kunsthalle. Alle foto’s voor dit artikel komen uit de collecties van de Royal Academy of Arts in London.

 

Wil je graag Hanne haar interview lezen? KLIK HIER
Je kan Hanne haar boek online kopen: KLIK HIER
Wil je nog meer van Hanne zien? KLIK HIER

Featured image:  © Russell Westwood, Sir Henry Rushbury R.A. with students in the Life Room in the Royal Academy Schools, 1953.