Baby’s, overal lelijke baby’s

Wie af en toe rondzwerft in een museum heeft het waarschijnlijk al gemerkt: in de middeleeuwen en de vroege renaissance lijkt men verzot te zijn op lelijke baby’s. Geen schattige wezentjes met een guitige blik maar kleine monstertjes zijn het. Zelfs de liefde van een moeder kan niet zo blind maken. Maar hoe komt dit? Was het verboden om baby’s model te laten staan of kunnen we dit anders verklaren? Laten we even het vergrootglas boven halen en inzoomen.

Met onderstaand werk van Maarten van Heemskerck hebben we al een prachtig pareltje. We zien Christus met het lichaam van een atleet. Hij lijkt even een pauze te nemen op moeders schoot vooraleer hij nog enkele gewichten gaat heffen en zijn dagelijkse marathon loopt. Men kan enkel dromen van zo’n sixpack. Rauwtsj.

Afbeelding1Maarten van Heemskerck, De rust tijdens de vlucht naar Egypte, ca. 1530

Het Christuskind van Albrecht Dürer is daarentegen liever lui dan moe. Het mollige ventje verstopt nonchalant een appel. Het is belangrijk altijd iets achter de rug te hebben. Je weet maar nooit hoe lang het nog is tot de volgende maaltijd. Over veel levensvreugde lijkt ons Maria niet langer te beschikken. Christus weegt zwaar door.

Afbeelding2Albrecht Dürer, Madonna met kind, ca. 1498

Op andere schilderijen zien we dan weer baby’s die eerder lijken op oude perverse mannetjes die elk moment hun slag kunnen slaan zoals in het werk van Joos van Cleve. Ik heb nog geen enkele baby zo naar de borst van zijn moeder zien grijpen. Het moet niet makkelijk zijn gevangen zitten in het lichaam van een oude bok.

Afbeelding3Joos Van Cleve, De Heilige familie, ca. 1515

Een eenduidige verklaring voor de unieke weergave van deze baby’s is er niet. Er zijn wel enkele mogelijkheden. In de middeleeuwen waren kunstenaars niet geïnteresseerd in naturalisme. Het afgebeelde diende niet de werkelijkheid te benaderen maar metaforen en symbolen aan te reiken die de toeschouwer hielp tot een hogere religieuze sfeer en connectie met God te komen. Al lijken sommige kunstenaars dat wel erg letterlijk te nemen, zoals in onderstaand fresco waarin Sint-Nicolaas de rol van een joint aanneemt. Inhaleer maar.

Afbeelding4Anoniem, Sint Nicolaas weigert de melk van zijn moeder, late 11de eeuw

Een belangrijkere mogelijke reden voor deze picturale babyboom is dat in die tijd vooral religieuze opdrachten werden gegeven waardoor zo goed als elke baby Christus voorstelde. Hierbij dacht men dat Jezus perfect gevormd en onveranderlijk ter wereld was gekomen. Hij is dan ook goddelijk en dan is alles mogelijk. Mogelijks gaf men baby’s eveneens een volwassen aanblik omdat er in de middeleeuwen een andere kijk op borelingen heerste. Niet dat ouders minder liefde voor hun kinderen voelden, maar maatschappelijk gezien werden baby’s meer beschouwd als volwassenen in de maak. Dit alles kan verklaren waarom de baby’s groter dan normaal werden afgebeeld, soms uitzonderlijk gespierd waren of een volwassen gezicht kregen.

Kunstenaars dienden ook trouw te blijven aan de toenmalige strakke artistieke conventies. Artistieke vrijheid en expressie waren not done. Stel je voor dat iedereen in de stijl van Picasso zou schilderen, dan zou je maar mooi als Piet Snot staan met een fotorealistisch werk.

In de renaissance veranderde de weergave van baby’s langzaam. Steeds meer niet-religieuze opdrachten van rijke mecenassen stroomden binnen. Onder meer door een opflakkering in de economie verwierven handelaars en bankiers meer rijkdom en stegen ze op de sociale ladder. Om hun stijgende status te bevestigen, bestelden ze kunstwerken. Kunstenaars kregen van hen een grotere vrijheid in de opdrachten waardoor nieuwe thema’s en technieken onderzocht werden. Ze moesten als nieuwe rijken tonen dat ze ook een nieuwe wind wilden doen waaien. De interesse voor het naturalisme groeide. Perspectief, claire-obscure werking, emotionele expressie en anatomie kenden enorme ontwikkelingen. De nieuwe opdrachtgevers wensten vaak een portret van hun kroost – en dan liever eentje dat er een beetje op leek. Men begon kinderen vanuit maatschappelijk oogpunt  als een aparte en unieke leeftijdsgroep te benaderen, als een leeftijdsgroep die nog onschuldig en zondeloos was. Dit zorgde ervoor dat baby’s en kinderen anders geportretteerd werden, niet meer als vreemde volwassenen maar als echte zuigelingen van vlees en bloed. Dag demonische baby’s en hallo bolle blozende kaakjes.

De twee onderstaande werken tonen deze stijlevolutie aan. Links Madonna met Kind van een anonieme meester uit het begin van de 13de eeuw. Rechts Rafaëls Madonna van de Distelvink uit het begin van de 16de eeuw. In het linkse werk zien we dat gevoel voor diepte en ruimte ontbreekt, de plooival statisch en strak is, claire-obscure-werkingen nihil zijn en Christus reeds een volwassen bestaan leidt. In het werk van Rafaël is de anatomie en expressie van de figuren natuurlijker weergegeven. Rafaël maakt gebruik van perspectief zodat de ruimtewerking meer diepte krijgt. En kijk! Christus en zijn maatje Johannes de Doper beginnen er al wat meer op te lijken.

Links: anoniem, Madonna en kind op een gebogen troon, begin 13de eeuw
Rechts: Rafaël, Madonna van de Distelvink, ca.1506.

Baby’s zijn geen miniatuurvolwassenen maar beschikken over hun eigen specifieke eigenschappen en proporties. De afmeting van het lichaam van een volwassenen is ongeveer zeven maal de lengte van het hoofd terwijl dat van een baby maar een vijfvoud is. Alles aan een baby moet nog groeien maar er zijn zaken die meer of minder grote proporties aannemen. Zoals de ogen, deze worden nauwelijk groter in een mensenleven. De plaatsing van de ogen verschilt wel met die van volwassenen. Bij volwassenen bevinden ze zich halverwege het gezicht terwijl bij baby’s het gebied boven de ogen groter is dan het gebied eronder.

Afbeelding8
Andere belangrijke kenmerken van het gezicht van een baby zijn het ontbreken van een uitgesproken kaaklijn, een puntige kin en prominente jukbeenderen. Wanneer we groeien blijven het voorhoofd en de ogen zo goed als hetzelfde terwijl de neus, de mond en de kaaklijn naar beneden, naar buiten toe en weg van de bovenkant van de schedel groeien. De etholoog Konrad Lorenz verklaarde in 1943 dat een rond hoofd, grote ogen, bolle kaken, slappe ledematen en een kleine neus ervoor zorgen dat we baby’s schattig vinden en we daardoor deze hulpeloze krijgertjes instinctmatig gaan beschermen en verzorgen.

Vanaf de renaissance is men baby’s dus heel wat schattiger en realistischer gaan afbeelden. Voor wie toch een voorkeur heeft voor de middeleeuwse en vroeg-renaissance zuigelingen kan HIER of HIER een kijkje nemen. Have fun!

Geschreven door Naomi Van Acker.

 

 

Featured image: Anoniem – Madonna Nursing the Christ Child (laat 15e eeuw)