Clara Peeters: een vrouw in een mannenwereld

Enkel mannen waren bekwaam genoeg om artistieke creaties en vernieuwingen mogelijk te maken. De uitzonderlijkste onder hen noemden zichzelf met trots “virtuoso”. Maar waren er dan geen virtuosa? Dochters van meesters en rijke komaf, mits ze aanleg hadden, genoten achter de schermen van een kunstopleiding. De vormentaal en stijl kenmerkend voor de stillevens van Clara Peeters lopen soms parallel met die van Osias Beert. Wellicht was deze meester in de Sint-Lucasgilde van Antwerpen en medewerker van Rubens degene die haar onderrichtte.

Clara Peeters (1607/1608-1657) leefde in een periode waarin zowel vrouwen als stillevens minderwaardig werden geacht. Dit zeventiende-eeuws denken over de vrouwelijke wederhelft gaat terug op Aristoteles en zou nog tot diep in de 20ste eeuw een belangrijke maatschappelijke controverse innemen. Toch spreken de barokke stillevens van de Vlaamse kunstschilderes dit met grote overtuiging tegen. Onder internationale impulsen komen ook in haar werken Italiaanse en Vlaamse invloeden samen op het doek. Als het ware vormt ze zo op verschillende manieren een synthese van de tijdsgeest waarin zij leefde.

Afbeelding2.pngStilleven met vis, collectie van het Koninklijk Museum Voor Schone Kunsten (Antwerpen) ©️ Clara Peeters

“Stilleven met vis”, in handen van het KMSKA, valt als bijna één van de enige werken nog onder het Vlaams kunstpatrimonium. We zien een karper bovenop andere vissen in een rood aardewerken vergiet met daarrond twee gezouten haringen, drie gekookte rivierkreeften, garnalen, oesters en twee windvoorns. Het ver doorgevoerde realisme van de voorwerpen op een bruin getinte achtergrond voelt heel Caravaggesk aan. Het dramatisch licht/donker contrast doet de voorwerpen op de voorgrond als het ware gloeien. Anders dan de vanitas waarbij vergankelijkheid van het leven, verval en ijdelheid verwerkt zitten in stillevens, lijkt het bij haar schilderij meer te gaan om de krachtige neutraliteit van de werkelijkheid die het medium bevat.  

Er zijn verschillende redenen waarom het weergeven van vissen in het begin van de zeventiende eeuw aantrekkelijk werd. Ten eerste kwamen de producten frequent voor in de rivieren en kustwateren van de Zuidelijke Nederlanden. Onder de beperkingen van kerkelijke instanties en de christelijke doctrine at men bijna een derde van het jaar vis. Ten slotte was er vanuit wetenschappelijk standpunt en onderzoek voldoende interesse in het afbeelden van dieren en planten.

Afbeelding3Stilleven met kazen, amandelen en drinkgerei ©️ Clara Peeters

Clara Peeters was één van de eerste kunstenaars die visstillevens en ontbijtkunst schilderde. Ze was dus wel degelijk een innovator van haar tijd. De rijkelijk gevulde tafels weerspiegelden de rijkdom van de eigenaars in hun vertrekken. Ze waren dan ook niet bedoeld voor de ogen van het grote publiek. De meeste van haar werken zijn gesigneerd en in handen van private kunstcollecties of het Prado. Dat er maar zo weinig werken onder Vlaamse kunstinstellingen vallen, is op die manier te verklaren.

Door de sociale beperkingen voor vrouwen van die tijd domineerden mannen het publieke leven. De artistieke specialisatie van vrouwen werd beperkt tot het private. Schilderijen die voornamelijk voor privé-doeleinden dienden, waren stillevens, genre -en portretkunst. Hier had men enkel technische vaardigheden voor nodig en geen verbeeldingskracht. In die zin leek het dan ook geen probleem dat vrouwen zich toelegden op deze kunst.

Afbeelding4Pronkstilleven met lekkernijen ©️ Clara Peeters

Desalniettemin ontpopten deze weinige vrouwen zich net zo tot ware meesters in de weergave van de werkelijkheid en van zichzelf. Het hoge detailrealisme en de verschillende zelfportretten die Peeters subtiel verwerkt in de weerspiegelingen van vergulde bekers en tinnen kannen, kan men als een soort persoonlijk manifest van Peters bestempelen. Een knipoog naar Van Eycks portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw. Maar we kunnen de zelfportretten ook afdoen als een soort van visitekaartje waarmee ze op zoek zou gaan naar een eigen huwelijkspartner. Recentelijk beleefde ze haar eigen renaissance want als eerste vrouw kreeg ze een aparte tentoonstelling in het Prado eind 2016.

 

Featured image: Mogelijke zelfportret van Clara Peeters, aan een tafel met kostbaarheden.