KLAP Essential Tour Guide: 10. Berlin Biennale

In 1985 zong legendarisch popicoon Tina Turner het nummer We Don’t Need Another Hero voor de soundtrack van de sciencefictionfilm Mad Max Beyond Thunderdome. Turner kruipt in de schoenen van Auntie Entity en zingt over de nutteloosheid van helden of sussende machtsfiguren, terwijl de eerste prioriteit van mensen simpelweg vrijheid is. Gabi Ngcobo, curator van de tiende editie van Berlin Biennale herhaalt: “Dear History, We Don’t Need Another Hero.” Ditmaal vervangt menselijke geschiedenis de plaats van de Thunderdome. Ngcobo animeert de Berlijnse binnenstad met nieuwe manieren om over historische houdingen en identiteiten te spreken. Even veelzijdig en consoliderend als de biënnale zelf is er ook het internationaal curatorenteam naast Ngcobo. Een hechte samenwerking met Nomaduma Rosa Masilela, Serubiri Moses, Thiago de Paula Souza en Yvette Mutumba maakt dat de organisatie van deze biënnale trouw blijft aan haar waarden. Ik ging een weekend erop uit om deze kritische zone te verkennen, waar de vermeende ontmaskering van hedendaagse “collectieve psychosen” zou plaatsvinden.

Locatie N°1 – KW Institute for Contemporary Art

Je kan er niet naast kijken, de verwelkomende poort van KW, beschilderd in de contrasterende kleuren zwart (geschiedenis) en roze (toekomst). In KW Institute for Contemporary Art, dat sinds 1998 een trouwe locatie is van de biënnale, is een internationaal artistiek discours het oogmerk. De tentoonstelling voor deze editie bracht inderdaad stemmen uit verschillende landen en culturen samen. Ondanks de presentatie van een aantal uitzonderlijke kunstwerken, voelde het geheel chaotisch aan en straalde de opstelling een onderhuidse onzekerheid uit. In enkele gevallen was het de vorm, soms de inhoud van bepaalde werken die tekort schoot aan het scherpe standpunt van de organisatie. Zo wordt de toeschouwer meteen naar de eerste zalen geleid langs een kunstwerk dat haar politieke betekenis haalt uit een gemakkelijke en clichématige beeldtaal (Lorena Gutiérrez Cameo, Where are the heroes?, 2015-2016). Hoewel Cameo militaire eretekens heeft nageschilderd om de definitie van heldhaftigheid en staatsgeleide hypocrisie aan te kaarten, lijkt het haast een nabootsing van talrijke kunstenaars die op gelijkaardige wijze gebruik maakten van nationale vlaggen (Synnøve Persen, Peter Friedl, Mel Ziegler, Pedro Lasch, Mounir Fatmi, William Copley, Yanagi Yukinori, etc. etc.…).

Afbeelding1
Dineo Seshee Bopape,
Untitled (Of Occult Instability) [Feelings] (2016-2018). Foto: Zeynep Kubat

Een hele zaal werd gereserveerd voor de installatie van Dineo Seshee Bopape, die voor de gelegenheid drie kunstenaars uitnodigde. Via deze installatie moest de toeschouwer denken doorheen literatuur en muziek. Het meest aantrekkelijke in de ruimte vol vernielde bakstenen, gruizel en emmers zonder duidelijk doel, was een scherm waarop een optreden van Nina Simone uit 1976 werd getoond. Deze legendarische uitvoering van het lied “Feelings” op het Montreux Jazz Festival liet niemand onbewogen, waardoor het een goedkope manier leek om op de toeschouwer in te spelen. Het parcours ging gelukkig even verder met werken die diepgaande artistieke creaties over postkolonialisme, identiteit, racisme, migratie en uitsluiting of deportatie presenteren. Een zacht begin werd aangekondigd met een video-installatie van de accurate Grada Kilomba (ILLUSIONS, vol. II, OEDIPUS, 2018). Een groot scherm toonde de subtiele choreografie van haar multiraciale herwerking van Oedipus. Hiernaast stond een kleiner scherm, waarop zijzelf te zien is terwijl ze het originele verhaal met rustgevende welsprekendheid reciteert. Symbolen en metaforen zijn immers ook dragers van onderdrukking geweest over verschillende culturen en perioden heen, beargumenteert ze.

Afbeelding2
Grada Kilomba,
ILLUSIONS, vol. II, OEDIPUS, 2018. Foto: Zeynep Kubat

Na de hoopvolle ontmoeting met Kilomba, volgde op de eerste verdieping één van de vele biënnale-hoogtepunten: een installatie van Liz Johnson Artur, die er in slaagde om zowel objectief als subjectief een indringend beeld te geven van Black culture in Groot-Brittannië. Door documentaire videokunst te combineren met een archief van portretten, foto’s, tekeningen, en allerhande creëerde ze een ruimte waar de representatie van en omgang met Britten met (directe en indirecte) Afrikaanse afkomst genuanceerd wordt.

Afbeelding3Liz Johnson Artur, Real…Times, 2018. Foto: Zeynep Kubat

Wat volgde in de tentoonstelling was zeker van waarde, maar toonde een gebrek aan samenhang. Wat zijn die collectieve psychosen die beschreven werden in de tentoonstellingsgids? Bij reeds opgenoemde kunstwerken was het mogelijk om hier een persoonlijk idee rond te schetsen, aangezien identiteit en traditie binnen een context van maatschappelijke acceptatie of weigering besproken worden. Het was een opluchting om nadien verfrissing op te zoeken in de wonderlijke MasturBar van kunstenares Fabiana Faleiros, of Lady Incentivo. Dit is haar alter ego als zangeres. In deze safe space kon je TittyMilk en MasturBier drinken aan democratische prijzen en deelnemen aan lezingen en workshops over vrouwelijke masturbatie.

Afbeelding4
Fabiana Faleiros, MasturBar. Foto: Zeynep Kubat

Locatie N°2 – Akademie der Künste

Als haastige biënnalebezoeker en millenial kan je geneigd zijn om de naam van deze instelling in te tikken in Google Maps en jouw route te laten bepalen door een app. Vergewis u ervan dat Berlijn een eigenzinnige stad is, wiens karakter het sterrenbeeld Tweelingen lijkt te hebben. Zoals je moet kiezen tussen U of S, falafel of curryworst, kraakpand of Berghain, zo ook zijn er meerdere Instellingen der Künste. Akademie der Künste opende haar deuren op de Hanseatenweg. De brutalistische architectuur van het gebouw herinnerde zowel intra als extra muros aan een crematorium. Gelukkig bracht de tentoonstelling meer levenslustige gevoelens teweeg. Sinds haar oprichting in 1696 groeide de Akademie uit tot een discussieplatform over kunst en politiek. De groepstentoonstelling hield deze geschiedenis in ere, door kunstwerken met sterke boodschappen te presenteren. De vormgeving deed organisch aan, waardoor de esthetisch zachtaardige werken niets verloren van hun urgentie. Zo leken de schilderijen van Agnieszka Brzezanska (Kobayashi Maru, 2014) op het eerste gezicht te bestaan uit neoplastische kleurvlakken en vergulde geometrische vormen. Haar optimisme bleek echter een tweede plan te verhullen, waarop flarden van beelden te zien waren van hedendaagse oorlogen, ecologische rampen en menselijke gruwelen. Een monumentale triptiek met een reeks kleinere werken van Belkis Ayón (1967-1999) toonde dan weer de eigenzinnige iconografie van een strijdlustige vrouw, die opgebouwd is rond een initiatieritueel van een uitsluitend mannelijke Afro-Cubaanse geheime genootschap.

Afbeelding5Agniszka Brzezanska, Kobayashi Maru, 2014. Foto: Zeynep Kubat
Afbeelding6
Belkis Ayón,
La Consagración, 1991. Foto: Zeynep Kubat

Doorheen alle tentoonstellingszalen was een reeks tekeningen van Johanna Unzueta verspreid. Deze waren gekleurd met natuurlijke pigmenten, doorprikt met naalden en uitgevoerd aan de hand van borduurringen, waarmee Unzueta de sensibiliteit van textiel opzoekt in grafische kunst. De Italiaans-Braziliaanse architecte Lina Bo Bardi creëerde de installaties, waarin Unzuetas tekeningen gepresenteerd werden als “non-bidimensionale” kunstwerken. Schilderijen van Lubaina Himid, die dienst deden als kanga’s, onderzochten dan weer de kracht van onmiddellijkheid in schilderkunst. Kanga’s zijn textielontwerpen die slogans bevatten met allerlei wijsheden en nu en dan eens voor activistische doeleinden ingezet worden. Deze versatiele textielen worden gedragen, gedrapeerd of aan de muren gehangen in vele Oost-Afrikaanse landen. Op deze manier worden taboes en onderwerpen zoals migratie, verlies of identiteitscrisissen makkelijker bespreekbaar in bepaalde samenlevingen.

Afbeelding7Johanna Unzueta, November 2017, January 2018 NY, 2018. Foto: Zeynep Kubat
Afbeelding8
Lubaina Himid,
On the Night of the Full Moon (Series), 2018. Foto: Zeynep Kubat

Twee opvallende video-installaties brachten de kwaliteit van deze tentoonstelling naar nieuwe hoogten. Een documentaire van Mario Pfeifer over de mishandeling en vriesdood van een Afghaanse vluchteling in Arnsdorf in 2016 (Oost-Duitsland) deden de discussie rond zelfbeschikkingsrecht, racisme en onbegrip tegenover migranten oplaaien. Met Toli Toli (2018) werkte kunstenares Mia Biabiany op haar beurt in op onderwerpen rond traditie en postkolonialisme. Terwijl ik me doorheen grote geweven schermen begaf – verwijzingen naar een oude techniek om vissen te vangen, zag en hoorde ik hoe een vergeten kinderspel uit Basse-Terre (Guadeloupe) opnieuw tot leven kwam. Tijdens het zingen van een lied zochten kinderen een toli toli, een vlinderpop dat hen herinnerde aan de vorm van een kleine vinger. De kinderen wezen met de toli toli naar een onbereikbare of verzonnen bestemming. De woorden van het lied deden dienst als een routebeschrijving. Vandaag de dag kennen kinderen uit Basse-Terre dit spel niet meer, net zoals de weeftechniek van de vissers op sterven na dood is.

Afbeelding9
Mario Pfeifer,
Again / Noch Einmal, 2018. Foto: Zeynep Kubat
Afbeelding10
Mia Biabiany,
Toli Toli, 2018. Foto: Zeynep Kubat

Het aantal noemenswaardige kunstwerken was te groot om hier op te sommen. “Eenheid in verscheidenheid” beschrijft deze tentoonstelling het best. Publiekstrekkers zoals Oscar Murillo, Ana Mendieta of Sondra Perry waren slechts een extraatje, terwijl internationaal minder bekende kunstenaars bewezen dat roem geen noodzaak was (en is) om mensen diep te raken.  

Locatie N° 3 – Volksbühne Pavilion

Afbeelding11
Las Nietas de Nonó (Lydela & Michel Nonó). Foto: Zeynep Kubat

Kunstenaars Lydela en Michel Nonó zijn gebaseerd in Barrio San Antón, een arbeidersbuurt waar ook hun grootvader heeft geleefd. Hier richtten ze Patio Taller op, dat doorheen de jaren uitgroeide tot een gemeenschapscentrum, een cultuurcentrum, een kinderopvang, een kookworkshop, een kunstenaarsresidentie, een jongerencentrum en noem maar op. De mogelijkheden in Patio Taller zijn eindeloos. Met Las Nietas de Nonó (letterlijk vertaald: de kleinkinderen van Nonó) proberen de initiatiefnemers de herinnering aan hun grootvader, die een hele koloniale en postkoloniale arbeidersgeschiedenis met zich meedraagt, levend te houden. Voor de biënnale brachten ze Patio Taller naar de Volksbühne. Elke vorm van participatie was hier welkom. De ruimte was ingericht met objecten, kookpotten, brouwsels, “vrouwenhuiden” geproduceerd uit plantaardig leer, en planten. De Volksbühne Pavilion is dagelijks open, maar niet altijd actief. Indien je deel wilt nemen aan performances of workshops, check je best eerst de website.

Afbeelding12
Las Nietas de Nonó (Lydela & Michel Nonó). Foto: Zeynep Kubat

Locatie N°4 – ZK/U – Center for Art and Urbanistics

Elke citytrip, hoe cultureel verantwoord ze ook mag zijn, heeft haar ups en downs. Ochtendstond heeft geen goud meer in de mond na een nachtelijk uitje in Berlijn. Uw reisgids van dienst heeft – met veel spijt in het hart – het ZK/U ingewisseld voor een heilzame Frühstuck. Daarom is het aangewezen om andere artikels te consulteren indien je meer te weten wil komen over de samenwerking tussen relevante hedendaagse kunstenaars met KUNSTrePUBLIC, een kunstenaarscollectief dat reflecteert over de relatie tussen hun artistieke en architecturaal-urbane omgeving.

Locatie onbestemd – Doe Meer Dan Je Gevraagd Wordt

Los van dit alles kreeg Berlijn ook kleur dankzij andere projecten die minstens even aanvullend en interessant waren. Indien je nog snel bent, kan je een aantal interessante tentoonstellingen meepikken vooraleer ze aflopen. Anders wordt het wachten geblazen tot september, aangezien vele locaties hun deuren sluiten voor de zomer. Elk excuus is echter goed genoeg om naar Berlijn te gaan: indien je de biënnale gemist hebt, hou dan zeker de programmatie voor het najaar in de gaten. Onze aanraders zijn Hamburger Bahnhof, Martin Gropius Bau, Julia Stoschek Collection, SAVVY Contemporary, KOW Berlin, Spike Berlin voor lezingen en ACUD voor workshops en club-night performances.

 

 

 

De 10. Berlin Biennale opende op 9 juni 2018 op verschillende locaties in Berlijn. Haar gezonde bries aan kritisch-artistiek denken zal nog door de stad waaien tot 9 september 2018. Meer informatie en het volledige programma kan je vinden op de website. (klik HIER)

 

hoofdingsafbeelding: Albumhoes Tina-Turner