Een nieuwe blik/kijk op Jan van Eyck

Drie jaar wijdt Vlaanderen aan de Grote Vlaamse Meesters (klik HIER): het begon allemaal in 2018 met Rubens in Antwerpen, gaat dit jaar verder met Breughel in Brussel om in 2020 te eindigen met de tentoonstelling “Van Eyck. Een optische revolutie” in het MSK te Gent. Dat deze laatste ook verwacht wordt een blockbuster te worden, mag blijken uit het feit dat de ticketverkoop vrijdag startte, exact een jaar voor de opening van de tentoonstelling (klik HIER).Op de persconferentie kwamen alle spelers kort aan bod – van politici en museummedewerkers over academici en restaurateurs tot de rector van de Sint-Baafskathedraal, waar het gerestaureerde Lam Gods een nieuw bezoekerscentrum krijgt.

Na een korte inleiding van MSK-directrice a.i. Cathérine Verleysen legde Vlaams minister voor Toerisme Ben Weyts uit dat hij in zijn beleidsnota van 2014 de onderscheidende factoren van Vlaanderen in de verf wilde zetten. Als groot beleidsmaker had hij immers de nodige budgettaire schuifbewegingen gemaakt, iets waar de Vlaming hopelijk na 2020 niet te veel onder lijdt. Persoonlijk associeerde hij Van Eyck en de Bourgondische periode voornamelijk met de eetcultuur.  Hij vertrok daarna voor parlementair werk en miste zo de academische uitleg die iets meer had kunnen bijbrengen over de politieke, economische, artistieke, in één woord, culturele relevantie van Bourgondisch Vlaanderen aan deze Vlaams-nationalistische cultuurminister.

Afbeelding1.pngTydeman Maes, een tijdgenoot van Jan Van Eyck, beeldhouwde dit beeld dat zich momenteel nog in het Prado bevindt. © Museo Nacional del Prado, Madrid

Projectleider Johan de Smet kwam af met de eerste scoops over de tentoonstelling “Van Eyck, een optische revolutie”. Naast de gerestaureerde buitenpanelen van het Lam Gods werden vijf bruiklenen bekend gemaakt. Het pleit voor de promotionele professionaliteit van het museum dat ze andere werken nog niet aanhalen. De onderhandelingen rond transport, veiligheid, verzekering en conservatie van een bruikleen zijn een traag proces dat vaak laat in definitieve fase gaat. Het museum wordt intussen al technisch voorbereid op de voorwaarden van de toegezegde bruikleengevers door maatregelen te nemen inzake klimatologische omstandigheden. Bovendien creëert dit een cliffhanger-effect, die speculerende fans doet blijven watertanden naar welke stukken nog komen als naar de nieuwste namen op de festivalaffiche.

Till-Holger Borchert, directeur van de Brugse Musea, lichtte de verschillende invalshoeken van de tentoonstelling kort toe middels de bekende bruiklenen. Een absolute primeur voor het MSK zijn de Twaalf Apostelen uit het atelier van Van Eyck. Ze worden voor de eerste keer tezamen tentoongesteld en leggen de nadruk op de samenwerkingsverbanden zoals we die in de moderne kunst terugvinden bij Warhols Factory of Damien Hirst.

Wie over vijftiende-eeuwse kunst spreekt kan niet heen om de status die het  Italiaanse Quattrocento geniet heen. Door de Europese benchmarking, de nachlass van Jan Van Eyck in de Nederlanden en de confrontatie met meesters als Gozolli en Da Fabriciano zal de tentoonstelling de enorme invloed die de Vroeg Nederlandse Schilderkunst en specifieker Jan Van Eyck, had op het laatmiddeleeuwse Europa verduidelijken en op die manier het heersende paradigma van de Italiaanse Renaissance als referentieel hoogtepunt nuanceren. Andere contemporaine media, zoals miniatuurkunst, sculptuur en wandtapijten schetsen de visuele cultuur van de laatmiddeleeuwse Nederlanden en de inbreng van Jan Van Eyck wordt hier centraal gesteld. Van Eycks vertolking van zijn culturele visie, zijn optische revolutie, hoeft niet onder te doen voor de invloed van het mathematische perspectief uit Italië.

De middeleeuwse stadshistoricus Jan Dumolyn schetste het netwerk van Jan Van Eyck en benadrukte  het belang van de culturele ruimte waarbinnen de kunstenaar werkte. De urbanisatie van onze streken sinds de 11e en 12e eeuw, in Europa enkel vergelijkbaar met Italië, zorgde voor een creative environment waar mecenassen, ambachtslieden en handelaars elkaar vonden en instonden voor de hoge kwaliteit en verspreiding van de Vlaamse kunst, die in heel Europa – dus ook Italië- werd erkend en geëmuleerd. De samenwerking tussen kunstkenners en historici belooft in elk geval vruchtbare resultaten te geven die onze kennis over Van Eyck en zijn tijd verdiepen.

Naast de tentoonstelling was er nog een ander belangrijke aankondiging. Kanunnik Ludo Collin, de rector van de Sint-Baafskathedraal, stelde kort het nieuwe bezoekerscentrum voor, dat in de kathedraal het gerestaureerde Lam Gods zal huisvesten. De polyptiek zou tegen de zomer van 2020 te zien zijn in een nieuwe kapel waarbij het werk zoveel mogelijk in situ en met het oog op de liturgie van 1432 wordt opgesteld. Cultuurhistorici juichen ongetwijfeld bij deze gedachte waarbij museale expertise en historische context samengaan.

Afbeelding2
©Annunciatiediptiek, Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, Madrid.

Hilde De Clercq, die als directrice van het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium verantwoordelijk is voor de restauratie van de beroemde panelen, wees op de toegankelijke website (klik HIER) de werken van Jan van Eyck in hoge resolutie voor iedereen beschikbaar zijn. Daarnaast benadrukte zij de essentie van de samenwerking tussen restaurateurs en onderzoekers in dit groots restauratieproject.

Tot slot sloot nieuwbakken Schepen voor Cultuur Sami Souguir af door de verschillende projecten toe te lichten, die luisteren naar de naam “OMG! Van Eyck was here.” Dit initiatief stelt werkbudgetten ter beschikking voor projecten die Jan Van Eyck met Gent verbinden. Zo zal het Designmuseum in een hedendaagse benadering de kleuren bij Van Eyck in de verf zetten, de Floraliën staan dan weer in het teken van de middeleeuwse magister, de horeca besteedt op zijn beurt speciale aandacht aan de sensorische geneugten die het Lam Gods opwekken,…. Kort gezegd: “Beeldende kunsten, theater, dans, design, mode, gastronomie, muziek en zelfs shoppen zullen een jaar lang baden in de sfeer van Van Eyck en zijn virtuoze meesterwerk.” Of om het met een cynische boutade te zeggen: elke scheet die naar Van Eyck ruikt, krijgt stadsgeld als WC-papier.

De samenwerkingsverbanden op verschillende politieke niveau’s en op wetenschappelijk en museaal vlak zijn dan misschien geen unicum, maar de tentoonstelling is dat wel. Het was van 2002 met de “Eeuw van Van Eyck” geleden dat er nog eens een grote overzichtstentoonstelling rond de vlaamse meester was. Ondanks de tegenslagen die het MSK- team kende vanwege de negatieve persaandacht rond haar geschorste directeur, verminderde de ambitie van het museum niet om een evenwichtig, gelaagd en diepgravend visueel thema aan te kaarten. De invloed van Jan Van Eyck op onze visuele cultuur, op onze manier van kijken naar compositie, kleur en inhoud kan in deze Instagram-tijden niet genoeg onderzocht worden en dit is enkel mogelijk middels confrontatie. De vergelijkingen tussen de bruiklenen, picturale arrangementen en curatoriële keuzes van het museum beloven een nieuw inzicht te geven in de manier waarop Jan Van Eyck keek naar zijn wereld en -mutatis mutandis- hoe zijn perceptie onze kijk vorm gaf.

Voor meer informatie en ticketverkoop (korting voor de vroege beslissers): klik HIER.

 

 

Featured Image: ©Van Eyck – een optische revolutie